تغییر مسیر ناگهانی، حرکت در کنار خودرو، عبور از نقاط کور آینهها و حضور همزمان موتورسیکلت و خودرو در یک محدوده، شرایطی را ایجاد میکند که حتی رانندهای با تجربه نیز ممکن است نتواند در زمان مناسب به آن واکنش نشان دهد.
در چنین شرایطی، نمیتوان تمام مسئولیت کاهش تصادفات را صرفا برعهده راننده گذاشت. صنعتخودرو در جهان طی سالهای اخیر بهسمت استفاده گستردهتر از سامانههای ایمنی فعال حرکت کرده است؛ فناوریهایی که هدف آنها جایگزین کردن راننده نیست؛ بلکه کمک به او برای شناسایی خطر، کاهش خطای انسانی و جلوگیری از وقوع تصادف است. از این منظر، افزایش تعداد موتورسیکلتها در شهرهای ایران باید خودروسازان داخلی را نیز بهسمت تجهیز خودروهای جدید به مجموعهای از سامانههای ایمنی فعال سوق دهد.
نقطه کور؛ خطری که موتورسیکلتسواران را تهدید میکند
یکی از رایجترین موقعیتهای خطرناک میان خودرو و موتورسیکلت، قرارگرفتن موتورسیکلت در نقطه کور خودرو است. راننده ممکن است با نگاه به آینههای جانبی تصور کند مسیر خالی است؛ اما موتورسیکلت در زاویهای قرار داشته باشد که در آینه دیده نشود.
این وضعیت بهویژه هنگام تغییر خط یا گردش خودرو خطرناک است. راننده ممکن است بدون آنکه متوجه حضور موتورسیکلت شود، فرمان را بهسمت خط کناری بچرخاند و در کسری از ثانیه شرایط تصادف ایجاد شود.
سامانه تشخیص نقطهکور میتواند با استفاده از حسگرها، حضور وسیلهنقلیه در محدودهای که برای راننده قابل مشاهده نیست را تشخیص دهد و با هشدار دیداری یا صوتی، توجه او را جلب کند.
این فناوری بهتنهایی نمیتواند از تمام تصادفات جلوگیری کند، اما میتواند یکی از مهمترین حلقههای زنجیره ایمنی خودرو باشد.
موتورسیکلت کوچک است، اما خطر آن بزرگ!
یکی از مشکلات مهم در ارتباط خودرو و موتورسیکلت، تفاوت ابعاد و قابلیت تشخیص این دو وسیله است. یک خودرو بهدلیل ابعاد بزرگتر، برای راننده قابل مشاهدهتر است؛ اما موتورسیکلت سطح دید بسیار کمتری دارد و ممکن است در میان خودروها، کنار ستون خودرو یا پشت یک وسیلهنقلیه دیگر پنهان شود.
از سوی دیگر، موتورسیکلتسوار معمولا در معرض مستقیم آسیب قرار دارد. در یک برخورد میان خودرو و موتورسیکلت، سطح حفاظت فیزیکی دو طرف قابل مقایسه نیست.
بههمین دلیل، هر فناوری که بتواند احتمال برخورد را حتی اندکی کاهش دهد، از منظر ایمنی اهمیت دارد.
خودروهای جدید میتوانند با استفاده از دوربین، حسگر و سامانههای پردازش اطلاعات، حضور وسایلنقلیه اطراف را بهتر تشخیص دهند و در شرایط خطر بهراننده هشدار دهند.
ترمز اضطراری خودکار؛ یک گام فراتر از هشدار
یکی دیگر از فناوریهای مهم، سامانه ترمز اضطراری خودکار است. در این فناوری، خودرو درصورت تشخیص احتمال برخورد میتواند بهراننده هشدار دهد و اگر واکنش مناسب در زمان مشخص انجام نشود، وارد عمل شود.
اهمیت چنین سامانهای در محیطهای شهری بیشتر است؛ زیرا تغییر ناگهانی مسیر موتورسیکلت، توقف خودروهای جلویی یا ورود یک وسیلهنقلیه به مسیر میتواند در مدت کوتاهی رخ دهد.
البته عملکرد سامانههای ترمز اضطراری به نوع حسگر، سرعت خودرو، شرایط محیطی و توانایی سامانه در تشخیص اشیای مختلف وابسته است. بنابراین نمیتوان انتظار داشت فناوری بهطور کامل جایگزین واکنش راننده شود.
اما فلسفه استفاده از این سامانهها نیز همین است: کاهش احتمال وقوع خطای انسانی، نه حذف نقش راننده.
هشدار خروج از خط؛ جلوگیری از یک تغییر مسیر خطرناک
تغییر مسیر ناخواسته نیز میتواند به تصادف با موتورسیکلت منجر شود. راننده ممکن است بهدلیل خستگی، حواسپرتی یا توجه به یک عامل خارج از مسیر، برای لحظاتی از موقعیت دقیق خودرو در خط حرکتی مطمئن نباشد.
سامانه هشدار خروج از خط میتواند در چنین شرایطی بهراننده هشدار دهد. در نسخههای پیشرفتهتر، سامانه حتی میتواند با اعمال اصلاح جزئی روی فرمان، خودرو را بهمحدوده مناسب خط بازگرداند.
این فناوری زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که موتورسیکلت در خط مجاور خودرو در حال حرکت باشد.
تشخیص موانع در اطراف خودرو
در شهرهای پرتردد، تنها نقطه کور جانبی مساله نیست. هنگام حرکت خودرو در تقاطع، پارک، خروج از پارکینگ یا حرکت دندهعقب نیز احتمال حضور موتورسیکلت در اطراف خودرو وجود دارد.
دوربینهای پیرامونی و سامانههای تشخیص مانع میتوانند دید راننده را نسبت به اطراف خودرو افزایش دهند.
بهخصوص دوربین ۳۶۰ درجه میتواند تصویری جامعتر از محیط اطراف خودرو ارائه دهد و بهراننده کمک کند تا موانعی را که از داخل کابین قابل مشاهده نیستند، بهتر تشخیص دهد.
البته این فناوریها باید بهگونهای طراحی شوند که خود موجب حواسپرتی نشوند. نمایش حجم زیادی از اطلاعات در برابر راننده، اگر بدون طراحی مناسب انجام شود، میتواند نتیجه معکوس داشته باشد.
هشدار ترافیک از عقب و هنگام خروج از پارک
یکی از موقعیتهای پرخطر برای موتورسیکلتها، خروج خودرو از پارک یا دندهعقب گرفتن است. ممکن است موتورسیکلت از مسیر کناری به خودرو نزدیک شود؛ درحالی که راننده خودرو دید مناسبی نسبت به آن ندارد.
سامانه هشدار ترافیک عقب میتواند هنگام شناسایی وسیلهنقلیه در حال نزدیک شدن، راننده را مطلع کند.
این فناوری برای محیطهای شهری پرتراکم اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در چنین محیطی حرکت موتورسیکلتها از جهات مختلف انجام میشود و میدان دید راننده نیز محدود است.
ایمنی فعال باید به تجهیزات پایه تبدیل شود
یکی از مسائل مهم در صنعتخودرو ایران این است که فناوریهای ایمنی فعال هنوز در بسیاری از خودروها بهصورت گسترده و یکپارچه وجود ندارند. درحالی که خودروهای جدید در بازارهای پیشرفته بهتدریج مجموعهای از این فناوریها را بهتجهیزات استاندارد تبدیل میکنند.
البته تجهیز خودرو بهچنین سامانههایی هزینه دارد. دوربین، حسگر، واحد پردازش، رادار و تجهیزات نرمافزاری قیمت خودرو را افزایش میدهند. اما باید توجه داشت که هزینه یک فناوری ایمنی را نمیتوان تنها با قیمت قطعه مقایسه کرد.
هزینه واقعی یک تصادف شامل خسارت خودرو، هزینه درمان، از دست رفتن نیروی کار، آسیب به خانوادهها و هزینههای اجتماعی است.
از این منظر، سرمایهگذاری در ایمنی میتواند یک سرمایهگذاری اقتصادی نیز باشد.
خودروسازان نباید منتظر بمانند تا قانونی اجباری شود
تجربه صنعتخودرو جهان نشان داده است که بسیاری از فناوریهای ایمنی ابتدا بهعنوان تجهیزات خودروهای گرانقیمت عرضه شدهاند و سپس بهمحصولات اقتصادیتر رسیدهاند.
خودروسازان داخلی نیز میتوانند همین مسیر را دنبال کنند. لازم نیست تمام فناوریها بهصورت همزمان در تمام خودروها عرضه شوند؛ اما میتوان یک نقشه راه مشخص برای افزایش سطح ایمنی محصولات تعریف کرد.
برای مثال، تشخیص نقطهکور، هشدار برخورد از جلو، ترمز اضطراری، هشدار خروج از خط و هشدار ترافیک عقب میتوانند بهتدریج در خودروهای جدید داخلی توسعه پیدا کنند.
قطعهسازان نیز باید وارد زنجیره فناوری شوند
توسعه ایمنی فعال تنها وظیفه خودروساز نیست. قطعهسازان نیز باید در این مسیر نقش بیشتری داشته باشند.
تولید حسگرها، دوربینها، تجهیزات الکترونیکی، سامانههای پردازش و نرمافزارهای مربوط به ایمنی میتواند به ایجاد یک زنجیره جدید در صنعت قطعهسازی کشور منجر شود.
این مساله از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد. صنعتخودرو جهان به سمت خودروهای نرمافزارمحور حرکت میکند و اگر قطعهسازان ایرانی همچنان عمدتا در حوزه قطعات مکانیکی باقی بمانند، فاصله فناوری آنها با زنجیره جهانی بیشتر خواهد شد.
وزارت صمت میتواند نقش سیاستگزار را ایفا کند
وزارت صمت نیز میتواند در این زمینه نقش مهمی داشته باشد. سیاستگزار صنعتی میتواند برای تجهیز خودروهای جدید به سامانههای ایمنی فعال، برنامه مرحلهای تعریف کند.
این برنامه بهتر است با توان اقتصادی بازار و ظرفیت خودروسازان و قطعهسازان هماهنگ باشد. همچنین برای توسعه این فناوریها میتوان مشوقهایی برای خودروسازانی در نظر گرفت که زودتر از حداقلهای قانونی به سمت افزایش سطح ایمنی محصولات حرکت میکنند.
حمایت از تحقیق و توسعه، تسهیل واردات تجهیزات و فناوریهای مورد نیاز در دوره انتقال، ایجاد استانداردهای مشخص و حمایت از تولید داخلی حسگرها و تجهیزات الکترونیکی نیز میتواند بخشی از این سیاست باشد.
آموزش همچنان ضروری است
با وجود تمام این فناوریها، نباید تصور کرد که سامانههای ایمنی فعال میتوانند جای آموزش راننده را بگیرند.
راننده همچنان باید مسئول کنترل خودرو باشد. سامانههای هوشمند ممکن است در برخی شرایط نتوانند موتورسیکلت را بهدرستی تشخیص دهند یا بهدلیل شرایط جوی، نور، زاویه حرکت و کیفیت حسگرها عملکرد متفاوتی داشته باشند.
بنابراین فناوری باید در کنار آموزش و فرهنگ رانندگی قرار گیرد.
آینده خودرو، کاهش خطای انسانی است
افزایش تعداد موتورسیکلتها در شهرها واقعیتی است که صنعتخودرو نمیتواند نسبت به آن بیتفاوت باشد. خودروهای آینده باید برای محیط واقعی شهر طراحی شوند؛ محیطی که در آن خودرو، موتورسیکلت، دوچرخه، عابرپیاده و سایر وسایلنقلیه همزمان در حال حرکت هستند.
در چنین شرایطی، اتکا به مهارت راننده به تنهایی کافی نیست. خودرو نیز باید بخشی از مسئولیت پیشگیری از حادثه را برعهده بگیرد.
البته این به معنای سپردن کنترل خودرو بههوش مصنوعی نیست، بلکه هدف استفاده از فناوری برای ایجاد یک لایه ایمنی اضافه است؛ لایهای که بتواند در لحظهای که راننده موتورسیکلت را نمیبیند، خطر را تشخیص دهد؛ زمانی که واکنش راننده دیر شده، هشدار بدهد و در صورت امکان، از شدت برخورد بکاهد.
